به گزارش پایگاه خبری قرارگاه بین المللی سازندگی اباصالح (عج)، مؤسسه بروکینگز در تحلیلی راهبردی با قلم «میریا سولیس» به بازتابهای عمیق جنگ ایران بر امنیت اقتصادی آسیا پرداخته است. این گزارش تأکید میکند که بسته شدن تنگه هرمز، بزرگترین شوک نفتی جهان را رقم زده و منطقهای که بیش از هر منطقهای به این آبراه وابسته است، دردناکترین آسیب را متحمل شده است. اما فراتر از آن، آنچه این بحران را به یک نقطه عطف تاریخی تبدیل میکند، نبود یک «ثباتگرای بزرگ» در نظام بینالملل است.
🌊 بحرانهای زنجیرهای؛ امنیت اقتصادی آسیا در خطر
دوران جهانی شدن خوشبینانه به پایان رسیده است. همهگیری کرونا شکنندگی زنجیرههای تأمین را نشان داد و پس از آن، جنگ تعرفهای «روز آزادی» ترامپ در آوریل ۲۰۲۵، کشورهای جنوب شرق آسیا را با حداکثر نرخهای ۴۹ درصدی مواجه کرد. اما آنچه امنیت اقتصادی آسیا را بیش از همه فرسوده است، تسلیح شدن آسیبپذیریهای اقتصادی توسط قدرتهای بزرگ است.
چین سالهاست از اهرم مواد معدنی حیاتی و عناصر نادر خاکی (با کنترل ۹۰ درصد ظرفیت پالایش جهانی) برای اعمال فشار اقتصادی استفاده میکند. تازهترین نمونه، اعمال کنترل بر صادرات خاکهای کمیاب بود که واشنگتن را به عقبنشینی از تشدید جنگ تجاری واداشت.
اما جنگ ایران، ابعاد تازهای از ناامنی اقتصادی را گشود. ۸۰ درصد نفت و فرآوردههای نفتی و ۹۰ درصد الانجی عبوری از تنگه هرمز، مقصدش آسیاست. از کود اوره و نفتا گرفته تا هلیوم، همه چیز در این مسیر به خطر افتاده است. بانک توسعه آسیایی پیشبینی میکند در سناریوی قیمت ۹۶ دلاری نفت، رشد اقتصادی آسیا ۰.۷ درصد کاهش و تورم به ۵.۲ درصد برسد. در سناریوی ۲۰۰ دلاری، رشد ۱.۲ درصد سقوط میکند و تورم به ۷.۴ درصد میرسد. شبح رکود تورمی (stagflation) بر فراز آسیا سایه انداخته است.
نکته مهم برای خواننده ایرانی: این گزارش به صراحت تأیید میکند که تهران با تکیه بر جغرافیا و داراییهای سطح پایینتر (مانند مین و قایقهای تندرو) توانسته است این آبراه حیاتی را به یک نقطه خفهکننده تبدیل کند. درخواست ایران برای دریافت عوارض عبور، چشمانداز «آبراههای دروازهبندی شده» را پیش روی جهان قرار داده است.
🏛️ هیچ ثباتگرای بزرگی در کار نیست
اقتصاد جهانی برای مدیریت بحرانها به یک قدرت ثباتگرا نیاز دارد که کالاهای عمومی مانند امنیت مسیرهای دریایی را تأمین کند. اما این گزارش تأکید میکند: نه آمریکا و نه چین، هیچکدام تمایلی به ایفای این نقش ندارند.
آمریکا بدون مشورت با متحدان و بدون یک راهکار مشخص برای بازگشایی تنگه، به ایران حمله کرد. اگرچه واشنگتن در انتشار ۴۰۰ میلیون بشکه نفت از ذخایر استراتژیک مشارکت داشت، اما هیچ کمپین هماهنگی برای کمک به آسیا برای گذر از بحران ترتیب نداد و شرایط توافقهای تجاری «متقابل» را تسهیل نکرد.
چین نیز با وجود ذخایر استراتژیک عظیم و پیشروی در انرژیهای پاک، اولین واکنشش تعلیق صادرات فرآوردههای نفتی بود. پس از هفتهها، فروش را با حجم بسیار کمتر و فقط به چند کشور محدود (از جمله ویتنام و استرالیا) از سر گرفت. پکن فرصت را برای تبدیل شدن به تأمینکننده اصلی فناوری سبز میبیند، اما اتحاد بیش از حد با چین، با توجه به سابقه اجبار اقتصادی آن، ریسک بزرگی است. چین در بحران هرمز، ساکت در حاشیه ایستاده است تا بحرانی که آمریکا را تضعیف میکند، خود به خود پیش رود.
🤝 چندقطبی شدن امنیت اقتصادی؛ ظهور ابتکارات جمعی آسیایی
با این خلأ قدرت، کشورهای آسیایی به این نتیجه رسیدهاند که دیگر نه میتوانند بر «دولت نفتی» (آمریکا) تکیه کنند و نه بر «دولت الکتریکی» (چین). ترکیبی از سوختهای فسیلی، تجدیدپذیرها و مواد معدنی حیاتی، آینده انرژی آنهاست. اما نوآوری واقعی در طرحهای نوظهور تابآوری جمعی است.
گزارش بروکینز به تفاوت فاحش آسیبپذیری کشورها اشاره میکند: ژاپن ۷۷٪، تایوان ۶۳٪ و کره جنوبی ۵۷٪ نفت خود را از خاورمیانه تأمین میکنند، در حالی که اندونزی تنها ۱۰٪. ذخایر استراتژیک نیز بسیار متفاوت است: چین حدود ۲۲۰ روز، ژاپن و کره جنوبی بیش از ۲۰۰ روز، اما تایلند ۱۰۸ روز، هند ۷۴ روز و فیلیپین فقط ۶۰ روز.
در پاسخ، کشورهای عضو آسهآن در چهل و هشتمین نشست خود بر لزوم اجرای «توافقنامه چارچوب آسهآن برای امنیت نفتی» (که امکان اشتراک نفت اضطراری را فراهم میکند) و ایجاد ذخایر مشترک منطقهای تأکید کردند.
ژاپن در آوریل ۲۰۲۶ ابتکار POWERR Asia (مشارکت برای انعطافپذیری گسترده انرژی و منابع در آسیا) را با بودجه ۱۰ میلیارد دلاری برای کمک به اعضای آسهآلن راهاندازی کرد. کره جنوبی نیز در نشست مشترک با ژاپن، پیوستن به این ابتکار و توسعه سیستم مبادله دوجانبه نفت خام، الانجی و فرآوردهها را اعلام کرد.
نکته راهبردی دیگر: توافق سنگاپور و نیوزیلند برای تجارت کالاهای اساسی در اوایل ماه مه ۲۰۲۶ که شامل ممنوعیت الزامآور برای محدودیتهای صادراتی در زمان بحران (مواد غذایی، سوخت، تجهیزات پزشکی) است. این توافق میتواند الگویی برای سایر کشورها شود.
🧭 پیام روشن برای قدرتهای بزرگ
گزارش بروکینگز در پایان نتیجه میگیرد: در زمانی که قدرتهای بزرگ به جای منافع مشترک، به دنبال منافع تنگنظرانه خود هستند، رهبران منطقهای ناچار به اقدام شدهاند. مکانیسمهای تازه تابآوری جمعی هرچند هنوز آزمایشنشده، اما سرنوشتساز خواهند بود. آسیا دارد مدل وابستگی متقابل اقتصادی خود را با واقعیتهای جدید قدرت وفق میدهد. و این واقعیت جدید، ضعف همزمان دو ابرقدرت و قدرت بیبدیل ایران در بستن یک آبراه جهانی است.
