در روزگاری که خبرهای ناگوار از هر سو می‌بارد و رسانه‌های معاند با تمام توان بر طبل ناامیدی می‌کوبند، یک وعده الهی، همچون نوری در دل تاریکی، بر تارک قرآن کریم می‌درخشد: «فَإِنَّ مَعَ الْعُسْرِ یُسْرًا، إِنَّ مَعَ الْعُسْرِ یُسْرًا». وعده‌ای که خداوند با سوگند و تکرار آن، به مؤمن می‌آموزد که هیچ بن‌بستی در برابر اراده الهی مطلق و همیشگی نیست و پس از هر سختی، گشایشی در انتظار است. این، وعده «فرج» است؛ وعده‌ای که نه یک تاریخ در تقویم، که یک افق دائمی در زندگی مؤمن است. این گزارش، به واکاوی این مفهوم راهبردی و نسبت آن با فرهنگ مهدویت می‌پردازد.

در فرهنگ مهدویت، آینده بشر با حاکمیت عدالت و غلبه حق بر باطل پیوند خورده است. ظهور حضرت ولی‌عصر(عج) در باور شیعه، تنها یک حادثه تاریخی برای یک ملت یا منطقه نیست، بلکه تحولی جهانی است که در افق آن، عدالت در گستره زندگی انسان‌ها تحقق می‌یابد. از این منظر، هر حرکت اجتماعی که خود را در مسیر عدالت‌خواهی، دفاع از مظلوم و مقابله با سلطه تعریف می‌کند، می‌تواند با فرهنگ انتظار ارتباط پیدا کند؛ البته بدون آنکه بتواند ادعا کند تحقق ظهور یا زمان آن در اختیار اوست. این گزارش، به واکاوی نسبت میان محور مقاومت و آرمان مهدوی می‌پردازد.

دوازدهم فوریه ۲۰۰۸، منطقه کفرسوسه دمشق. انفجار مهیب یک خودروی بمب‌گذاری‌شده، سکوت شب را می‌شکند و یکی از مرموزترین چهره‌های تاریخ مقاومت را برای همیشه خاموش می‌کند. عماد مغنیه، معروف به «حاج رضوان» و «مرد سایه»، فرمانده‌ای که ۴۲ کشور برای دستگیری او جایزه تعیین کرده بودند و موساد و سیا سال‌ها در تعقیبش بودند، در ۴۵ سالگی به شهادت می‌رسد. او که هرگز تصویرش در رسانه‌ها منتشر نشد و تا سال‌ها پس از شهادت، چهره‌اش برای عموم ناشناخته ماند، امروز نامش با لقب «حاج رضوان» در تاریخ مقاومت ماندگار شده است. این، روایت فرمانده سایه‌هایی است که سال‌ها در پشت صحنه، ساختار نظامی حزب‌الله را از یک جریان نوپا به یک قدرت بازدارنده تبدیل کرد.

اعتقاد به ظهور حضرت ولی‌عصر(عجل‌الله‌تعالی‌فرجه‌الشریف) و برپایی حکومت عدل جهانی، از بنیادی‌ترین باورهای مکتب تشیع است. در اندیشه فقهای شیعه، انتظار فرج صرفاً یک امید عاطفی یا آرزوی تاریخی نیست، بلکه بر مجموعه‌ای از آیات قرآن، روایات پیامبر اکرم(ص) و احادیث ائمه اطهار(ع) استوار است. از همین رو، سخن گفتن از «فرج» در فرهنگ شیعه، سخن از آینده‌ای است که اصل تحقق آن در چارچوب اعتقادی شیعه، وعده‌ای الهی و تخلف‌ناپذیر تلقی می‌شود.

ششم آذر ۱۳۹۴، منطقه حلب سوریه. درگیری با نیروهای تکفیری داعش به اوج خود رسیده بود. عبدالرشید رشوند، فرمانده گردان امام حسین(ع) شهرستان کرج، که سال‌ها پیش در دفاع مقدس حضور یافته و پس از آن، کلیه خود را به یکی از بستگان بیمار بخشیده بود، این بار در دفاع از حرم حضرت زینب(س)، به فیض شهادت نائل آمد. او که سه آرزوی بزرگ داشت—تحصیل تا مقطع کارشناسی ارشد، اهدای عضو و شهادت در راه خدا—به هر سه رسید. شهادت او در حالی رقم خورد که همواره از خانواده خود پنهان می‌کرد فرمانده است و می‌گفت: «به کار نظافت جارو و تمیز کردن پادگان مشغول هستم». این، روایتِ سردار گمنامی است که از کوه‌های الموت تا خاکریزهای حلب، مسیر عشق را پیمود.

اعتقاد به حضرت ولی‌عصر (عج) در مکتب تشیع، تنها یک باور درباره آینده نیست؛ بلکه بخشی از هویت اعتقادی شیعه و پیوندی عمیق میان توحید، نبوت، امامت و عدالت است. مراجع تقلید شیعه در دوره معاصر، در سخنان و آثار خود، همواره بر اهمیت معرفت امام زمان (عج)، انتظار فرج، دعا برای تعجیل ظهور و مسئولیت مؤمنان در دوران غیبت تأکید کرده‌اند. آنچه در این میان به‌عنوان محور مشترک در بیانات آنان دیده می‌شود، پرهیز از تعیین وقت برای ظهور و تأکید بر آمادگی و مسئولیت‌پذیری در عصر غیبت است.

«ظهور» در باور شیعه، طلوع خورشید عدالت در افق جهانی است؛ اما «انتظار»، هرگز به معنای نشستن در تاریکی و چشم‌دوزی به افق نیست. فرهنگ مهدویت، انسان را به «مقاومت» فرا می‌خواند؛ مقاومتی که در آن، تسلیم‌ناپذیری در برابر ظلم و سلطه، نه یک شعار، که «مسئولیتِ امروز» برای ساختن جهانی است که عدالت در آن، بر ظلم پیروز خواهد شد. از این منظر، مقاومت را می‌توان گامی در مسیر آمادگی برای عدالت مهدوی دانست؛ نه به این معنا که مقاومت، زمان ظهور را تعیین می‌کند، بلکه به این معنا که جامعه‌ای که در برابر ظلم تسلیم نمی‌شود، به آرمان جامعه مهدوی نزدیک‌تر می‌شود. این گزارش، نگاهی است به این پیوند راهبردی و ابعاد گوناگون آن.

در روزهایی که دشمن با تمام توان بر روی شکاف‌افکنی سرمایه‌گذاری کرده و فضای مجازی از شایعه و گمانه‌زنی لبریز است، بازخوانی معیارهای وحدت از منظر دو رهبر انقلاب، یک ضرورت حیاتی است. قائد شهید در آخرین پیام‌های خود و رهبر عالی‌قدر در بیانات اخیر، با ترسیم دقیق مرزهای «ما» و «آنها»، خط‌کش‌های همبستگی ملی را در دو سطح «ایجابی» و «سلبی» ترسیم کرده‌اند. برای واکاوی جامعه‌شناختی این معیارها و نسبت آن با شرایط امروز، با دکتر سید علی میرمحمدی، تحلیلگر مسائل اجتماعی، به گفت‌وگو نشسته‌ایم.

فرهنگ مهدویت، افق آینده بشریت را افقی سرشار از عدالت، معنویت و کرامت انسانی ترسیم می‌کند؛ آینده‌ای که در آن ظلم و تبعیض جای خود را به حاکمیت حق می‌دهد و انسان از بند نظام‌های سلطه‌گر رهایی می‌یابد. در باور شیعه، ظهور حضرت ولی‌عصر(عجل‌الله‌تعالی‌فرجه‌الشریف) نقطه اوج این تحول تاریخی است. اما انتظار این آینده روشن، به معنای بی‌تفاوتی در برابر ظلم امروز نیست. منتظر واقعی، برای عدالت آماده می‌شود و در حد توان خود در برابر ظلم و سلطه می‌ایستد. از این منظر، مقاومت در برابر استکبار را می‌توان یکی از جلوه‌های انتظار فعال دانست.