تحول دیجیتال در تبلیغ دین با محوریت هوش مصنوعی بومی

حوزه‌های علمیه کشور با درک ضرورت تغییر آرایش رسانه‌ای در مواجهه با جنگ شناختی، برنامه‌ای جامع برای بهره‌گیری از هوش مصنوعی در تولید، توزیع و ارزیابی محتوای دینی تدوین و اجرا کرده‌اند.

علیرضا اعرافی، مدیر حوزه‌های علمیه، در آیین رونمایی از محصولات فناورانه علوم اسلامی مؤسسه «علم، تمدن و عرفان» در ۱۲ شهریور ۱۴۰۵ تأکید کرد: «پیکره علوم اسلامی باید با پیوست هوش مصنوعی بازخوانی شود و حوزه در کنار بهره‌گیری از این فناوری، فلسفه، فقه و حقوق، کلام و الهیات، اخلاق و نظام اسلامی در قلمرو هوش مصنوعی را نیز مورد توجه قرار دهد.

به گفته وی، این سند مسیر آینده حوزه را در هفت عرصه اصلی مشخص می‌کند: کاربرد هوش مصنوعی در منابع و متون اصلی علوم اسلامی؛ منابع و متون ثانوی؛ متن علوم اسلامی و نظامات اسلامی؛ حوزه تبلیغ، تبیین و ترویج معارف الهی؛ پیاده‌سازی اسلام و الگوسازی برای عینیت‌بخشی به اسلام؛ کاربست در حکمرانی اسلامی؛ و بررسی کلی تطورات و تحولات تمدن اسلامی.

سامانه «دین‌دان»: روزانه به ۳ هزار پرسش دینی پاسخ می‌دهد

یکی از ملموس‌ترین اقدامات عملیاتی، توسعه سامانه هوشمند «دین‌دان» است که با تکیه بر ده‌ها میلیون داده تخصصی پرسش و پاسخ دینی، امکان پاسخگویی هوشمند و چندوجهی به سؤالات دینی را فراهم کرده است.

حجت‌الاسلام محمدمهدی پورمدنی، رئیس اداره پاسخگویی فضای مجازی مرکز ملی پاسخگویی به سؤالات دینی وابسته به دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم، در ۱۶ شهریور ۱۴۰۵ اعلام کرد: «دین‌دان» در حال حاضر در حدود ۸۰ تا ۸۵ درصد مسائل، از داده‌های کامل و به‌روز برخوردار است و تکمیل بانک اطلاعاتی همچنان ادامه دارد.

به گفته وی، این سامانه روزانه به حدود ۳ هزار سؤال دینی پاسخ می‌دهد که ظرفیت پاسخ‌گویی آن معادل فعالیت ۵۰ تا ۷۰ پاسخ‌گوی انسانی برآورد می‌شود.

دین‌دان از داده‌های اختصاصی مرکز ملی پاسخگویی استفاده می‌کند و در هشت حوزه پاسخگویی از جمله مشاوره، اخلاق، کلام و اعتقادات، تاریخ، مسائل سیاسی و اجتماعی و احکام شرعی فعالیت دارد.

پورمدنی تأکید کرد: هوش مصنوعی جای فتوای مراجع تقلید را نمی‌گیرد و «دین‌دان» در مسائل احکام امکان ارائه پاسخ چندمرجعی را نیز دارد؛ به این معنا که مخاطب می‌تواند دیدگاه چند مرجع درباره یک مسئله را دریافت کند.

مخاطبان می‌توانند از طریق سامانه «پاسخگو»، اپلیکیشن پاسخگو در کافه‌بازار و مایکت و همچنین بات‌های مرکز ملی پاسخگویی در پیام‌رسان‌هایی مانند بله و روبیکا به پاسخگویی هوشمند دسترسی داشته باشند.

سامانه «هدا»: استدلال‌ورزی شفاف و مستند برای پژوهشگران دینی

سامانه هوشمند «هدا» با تکیه بر بیش از یک میلیون حدیث و ۱۹ هزار منبع دینی و با قابلیت ارائه پاسخ‌های مستند و تشریح فرآیند استدلال‌ورزی، به‌عنوان یکی از دستاوردهای فناورانه مؤسسه علم، تمدن و عرفان در حوزه کاربرد هوش مصنوعی در مطالعات دینی، محسوب میشود.

دکتر بهروز مینایی، معاون علمی موسسه علم و تمدن و عرفان، در نشست خبری ۱۰ شهریورماه توضیح داد: «هدا» مخفف «هوشمندی دانش‌مداری و استدلال‌ورزی» است و یک عامل هوشمند محسوب می‌شود که به هرگونه سوالی در زمینه معارف دینی، حدیث، قرآن، فقه، کلام و معرفت‌شناسی با توهم نزدیک به صفر پاسخ می‌دهد.

این سامانه بر خلاف مدل‌های عمومی مانند Gemini یا DeepSeek، پاسخ‌های خود را به صورت شفاف با استناد به منابع ارائه می‌کند و فرآیند استدلال‌ورزی خود را توضیح می‌دهد.

مینایی خاطرنشان کرد: این سامانه می‌تواند برای یک مجتهد یا فقیه، تمام منابع کهن از حدیث و تفسیر تا نظریات جدید در درس‌های خارج و پرسش‌های دینی را گردآوری، ترکیب و نتیجه‌گیری کند.

در حوزه قضایی نیز می‌توان از «هدا» برای تنقیح قوانین، کشف تناقضات در آرا و بررسی ابتنای آرای قضایی بر منابع فقهی بهره برد.

همکاری رسمی حوزه و سازمان ملی هوش مصنوعی

در مرداد و شهریور ۱۴۰۵، مجلس شورای اسلامی اصلاحاتی را در طرح ملی پیشرفت هوش مصنوعی اعمال کرد که به تأیید شورای نگهبان رسید.

بر اساس بند (ت) ماده ۹ قانون ملی توسعه هوش مصنوعی: «سازمان ملی هوش مصنوعی همکاری لازم را با مرکز مدیریت حوزه‌های علمیه در زمینه تدوین اسناد و الزامات شرعی و حقوقی هوش مصنوعی، توسعه و کاربست هوش مصنوعی داشته باشد.

این مصوبه، همکاری رسمی و نهادینه میان حوزه‌های علمیه و سازمان ملی هوش مصنوعی را برای تدوین الزامات شرعی و حقوقی هوش مصنوعی و توسعه و کاربست این فناوری در حوزه‌های علمیه تضمین می‌کند.

حمایت مالی بنیاد ملی علم

بنیاد ملی علم ایران در فراخوان ۱۴۰۵، حمایت مالی تا سقف ۳۷۵ میلیون تومان را برای پژوهش‌های پیشنهادی در حوزه مطالعات اسلامی و هوش مصنوعی اعلام کرد.

این فراخوان در هشت محور اولویت‌دار شامل: مطالعات فلسفی و عقلی هوش مصنوعی؛ مطالعات الهیاتی و دین‌شناختی هوش مصنوعی؛ مطالعات حقوقی و اقتصادی هوش مصنوعی؛ مطالعات حکمرانی و سیاست‌گذاری هوش مصنوعی؛ مطالعات کاربردی هوش مصنوعی؛ مطالعات آینده‌پژوهانه هوش مصنوعی؛ مطالعات حوزه تمدن، جامعه و فرهنگ در نسبت با هوش مصنوعی؛ و هوش مصنوعی و علوم انسانی و اسلامی منتشر شد.

تاریخ شروع فراخوان ۱۷ خرداد ۱۴۰۵ و تاریخ اتمام آن ۱۷ مرداد ۱۴۰۵ بود.

محصولات جدید: «حدیثا» و «پارسا»

مؤسسه علم، تمدن و عرفان از دو محصول جدید دیگر با عنوان‌های «حدیثا» و «پارسا» خبر داد که به زودی رونمایی خواهند شد.

سید حسین حسینی، مدیر مؤسسه پژوهشی حکمت و فناوری، توضیح داد: «حدیثا» با تمرکز بر مخاطب عام، با هدف تولید و انتشار محتوای دینی بدون مرز زبانی و همچنین انجام پژوهش‌های ترکیبی انسان و ماشین بر روی داده‌های حدیثی و قرآنی طراحی شده است.

پارسا نیز یک گفتگوگر هوشمند مبتنی بر مجموعه پرسش و پاسخ‌های ارائه‌شده از سوی مراکز معتبر است که امکان دسترسی و استفاده آسان‌تر از این منابع را فراهم می‌کند و قابلیت ارائه و جست‌وجوی پایگاه پرسش و پاسخ‌های دینی فارسی به زبان‌های مختلف را دارد.

نخستین درسنامه دانشگاه حکمت و فناوری

کتاب و درسنامه «الهیات هوش مصنوعی» که به بررسی چالش‌های خداشناسی، پیامبرشناسی و معادشناسی در مواجهه با هوش مصنوعی قوی می‌پردازد، در ۱۲ شهریور ۱۴۰۵ در قم رونمایی شد.

این درسنامه در ۱۶ درس تدوین شده و در دانشگاه حکمت و فناوری به‌عنوان نخستین درسنامه این دانشگاه مورد استفاده آموزشی قرار خواهد گرفت.

حجت‌الاسلام قاسم ترخان، نویسنده کتاب «الهیات هوش مصنوعی»، در این مراسم توضیح داد: «الهیات هوش مصنوعی» دو محور اساسی دارد: محور نخست به زیرساخت‌ها و مبانی هوش مصنوعی می‌پردازد و محور دوم پیامدها، آسیب‌ها و ظرفیت‌های هوش مصنوعی را بررسی می‌کند.

راه سوم: مواجهه حکیمانه و مبتنی بر عقل و دین

آیت‌الله اعرافی در سخنرانی خود در ۱۲ شهریور ۱۴۰۵ تأکید کرد: حوزه باید در برابر هوش مصنوعی راه سوم؛ یعنی مواجهه‌ای حکیمانه و مبتنی بر عقل و دین را برگزیند.

وی دو نوع مواجهه نادرست را «منفعلانه» (همراه با ذوق‌زدگی و بهره‌گیری شتاب‌زده) و «غفلت‌زده و رویگردانانه» (نفی یا نادیده‌انگاری تحول) توصیف کرد و گفت: صاحبان حکمت و اهل خرد و اندیشه و کسانی که از معارف ناب اسلام بهره گرفته‌اند، نه راه ذوق‌زدگی و انفعال و نه مسیر رویگردانی و نادیده‌انگاری را انتخاب می‌کنند، بلکه راه خردمندانه و سوم را برمی‌گزینند.

هوش مصنوعی مکمل است، نه جایگزین

با وجود فرصت‌های بزرگ، کارشناسان حوزه تأکید دارند که هوش مصنوعی نمی‌تواند مانند یک روحانی یا متخصص دینی درک عمیق و جامعی از مفاهیم دینی داشته باشد.

آیت‌الله هادوی در مراسم رونمایی از «هدا» هشدار داد: «دوستان گمان نکنند این نرم‌افزار هر جوابی که می‌دهد درست است. شما هر سؤالی کنید، نرم‌افزار جواب می‌دهد، اما توجه داشته باشید که اشتباه می‌کند؛ به‌خصوص به دلیل محدودیتی که فعلاً در منابع دارد.

وی افزود: بنابراین کسی که با این نرم‌افزار کار می‌کند، خودش باید تخصص داشته باشد. این گمان باطلی است اگر تصور کنیم با پیدا شدن این نرم‌افزار، فردا هر کسی می‌تواند درس خارج بگوید؛ نه، این‌طور نیست.

دسترس‌پذیری معارف اسلامی

اعرافی در پایان تأکید کرد: همه معارف و اطلاعات حوزه باید به فضای وب و تلفن همراه منتقل شود تا دسترس‌پذیر شود و مبنای اقدام‌های نوین علمی و فرهنگی قرار گیرد.

به گفته وی، مرکز نور در این عرصه پیشگام بوده و امروز نیز باید با شتاب بیشتری حرکت کند و مناسبات میان فناوری‌های نوین و حوزه علمیه را با اشراف مجتهدان، فیلسوفان و صاحب‌نظران تعریف کند.