اربعین را هرگز نمیتوان فقط در قاب یک زیارت بزرگ یا یک مراسم مذهبی دید. در منظومه فکری رهبر شهید انقلاب اسلامی حضرت آیتالله سیدعلی خامنهای (ره)، این حرکت بخشی از یک جریان تاریخیِ عظیم است؛ جریانی که از عاشورا آغاز شده و امروز میلیونها انسان را در مسیر کربلا گرد هم میآورد. اهمیت این حرکت در آن است که یک حادثه تاریخی را به یک «هویت زنده» تبدیل کرده و پیام امام حسین(ع) را از مرزهای زمان و جغرافیا عبور داده است. اگر عاشورا نقطه اوج ایستادگی در برابر ظلم بود، اربعین صحنه بازگشت دوباره آن پیام به متن زندگی انسانهاست.
در این نگاه، زائر اربعین تنها برای زیارت به کربلا نمیرود؛ او در یک حرکت جمعی شرکت میکند که ریشه در ایمان، محبت و وفاداری به یک آرمان دارد. رهبر شهید انقلاب اسلامی در بیانات خود، بر عظمت این حرکت و ظرفیتهای آن تأکید داشتند و آن را پدیدهای با ابعاد مهم اجتماعی و معنوی میدانستند که میتواند یکی از نشانههای قدرت و ظرفیت عظیم امت اسلامی باشد؛ ظرفیتی که بخش مهمی از آن هنوز بهطور کامل شناخته نشده است.
اما راز ماندگاری اربعین در چیست؟ پاسخ را باید در یک حقیقت عمیق جستوجو کرد: عاشورا هنوز برای انسان امروز حرف دارد. امام حسین(ع) در کربلا تنها برای یک دوره تاریخی قیام نکرد؛ او در برابر منطق سلطه و تحقیر انسان ایستاد. از همین رو، پیام عاشورا همچنان برای انسان معاصر قابل فهم است. اربعین نیز این پیام را از یک خاطره تاریخی به یک تجربه زنده تبدیل میکند؛ تجربهای که میلیونها نفر با حضور خود آن را تکرار میکنند.
در این مسیر، شاید یکی از مهمترین ویژگیهای اربعین، تبدیل فرد به جامعه باشد. انسانها در مسیر کربلا، از «من» عبور میکنند و به «ما» میرسند. کسی که در خانه خود زندگی عادی دارد، در طول این راه وارد یک جامعه موقت اما عمیقاً انسانی میشود؛ جامعهای که در آن، خدمت کردن ارزش است، مهماننوازی افتخار است و بخشیدن، معنای دیگری پیدا میکند. موکبداری از شهر «نجف» در این باره میگوید: «ما نمیپرسیم این زائر کهست و از کجا آمده؛ او مهمان حسین(ع) است و ما هم خادم او. اینجا همه یک خانوادهایم.» این جمله ساده، نشان میدهد که چگونه اربعین، مرزهای قومیتی و ملی را در هم میشکند و یک هویت مشترکِ برخاسته از عشق را جایگزین آنها میکند.
فرهنگ مواکب، شاید روشنترین جلوه همین حقیقت باشد. در این مسیر، مردم عراق و دیگر ملتها، خانه و امکانات خود را بیمنت در اختیار زائران قرار میدهند. این رفتار، صرفاً پذیرایی از یک مسافر نیست؛ بلکه نمایش یک فرهنگ است؛ فرهنگی که در آن، انسان برای دیگری از داشتههای خود میگذرد و خدمت را نه وظیفهای تحمیلی، بلکه فرصتی برای نزدیک شدن به خدا میبیند. از این منظر، اربعین یک مدرسه عملی مواسات است؛ مدرسهای که در آن، مفاهیم اخلاقی از کتابها خارج شده و به رفتار اجتماعی تبدیل میشوند. اینجا، ارزش انسان با میزان داراییاش سنجیده نمیشود؛ با میزان محبت و خدمت او سنجیده میشود.
اما اربعین تنها در مناسبات میان افراد معنا پیدا نمیکند. این حرکت عظیم، تصویری از یک امت فراتر از مرزها نیز ارائه میدهد. در مسیر کربلا، ملیتها به حاشیه میروند و یک هویت مشترک در مرکز قرار میگیرد. ایرانی، عراقی، لبنانی، پاکستانی، افغانی و دیگر ملتها در کنار هم قرار میگیرند و نشان میدهند که محبت اهلبیت(ع) میتواند یک زبان مشترک جهانی باشد. این همان نقطهای است که اربعین را به یک ظرفیت راهبردی برای وحدت امت اسلامی تبدیل میکند. وحدتی که از بالا و با قراردادهای سیاسی ساخته نمیشود؛ بلکه از پایین و در میان مردم شکل میگیرد و به همین دلیل، ماندگار و تأثیرگذار است.
در جهانی که قدرتهای سلطهگر با طراحی «ایرانهراسی» و «شیعههراسی»، درصدد شکافافکنی میان ملتهای منطقه هستند، اربعین، این سناریوی شوم را با پای پیاده و دلهایی به هم گرهخورده، نقش بر آب میکند. دشمن از این اجتماع هراس دارد، چراکه میداند تا زمانی که محبت حسینی در دلها جاری است، نقشههای شوم استکبار برای تفرقه و سلطه، در این مسیر نورانی به بنبست خواهد خورد. همین پیوند مردمی، سرمایهای است که هیچ قرارداد سیاسی نمیتواند آن را بهوجود آورد و هیچ دشمنی نیز بهسادگی نمیتواند آن را از میان ببرد.
از سوی دیگر، اربعین را باید یک رسانه متفاوت دانست؛ رسانهای که مخاطب آن فقط یک کشور یا یک منطقه نیست. میلیونها زائر، هرکدام یک روایتگرند. هر تصویر از خدمت یک پیرمرد عراقی، هر موکب کوچک، هر زائر خسته و هر خانوادهای که با عشق پذیرای دیگران میشود، بخشی از روایت بزرگ اربعین است. این روایت اگر درست و حرفهای بازتاب داده شود، میتواند تصویری متفاوت از اسلام را به جهان معرفی کند؛ اسلامی که در آن، محبت و معنویت با مسئولیت اجتماعی پیوند خورده و ایمان، انسان را به خدمت به دیگری دعوت میکند. در شرایطی که رسانههای غربی، تصویری زشت و تحریفشده از اسلام به جهان عرضه میکنند، اربعین خود به تنهایی یک رسانه جهانی است؛ رسانهای زنده، پویا و صادق که هر سال، چهره مهربان اسلام را به رخ جهانیان میکشد.
اربعین همچنین نشان میدهد که قدرت واقعی همیشه در ابزارهای سخت خلاصه نمیشود. گاهی یک حرکت مردمی میتواند اثری ایجاد کند که هیچ ابزار سیاسی و رسانهای قادر به تکرار آن نیست. این همان نقطهای است که اربعین را به یک سرمایه بزرگ فرهنگی و اجتماعی برای جهان اسلام تبدیل میکند؛ سرمایهای که اگر بهدرستی شناخته و روایت شود، میتواند به یکی از مؤثرترین ابزارهای دیپلماسی فرهنگی و قدرت نرم جهان اسلام مبدل گردد. رهبر شهید انقلاب اسلامی بر این نکته تأکید داشتند که اربعین، ظرفیت تمدنسازی دارد؛ چراکه تمدن تنها با ساختمان و فناوری ساخته نمیشود، بلکه به انسانهایی نیاز دارد که بتوانند در کنار یکدیگر زندگی کنند، به هم اعتماد کنند و برای خیر عمومی قدم بردارند. اربعین چنین انسانی را به نمایش میگذارد.
حرف آخر
اربعین، در نهایت، «امتداد زنده عاشورا» است؛ حرکتی که هر سال به انسان معاصر یادآوری میکند که حقیقت، اگرچه ممکن است در یک مقطع تاریخی تنها بماند، اما در طول زمان میتواند میلیونها انسان را با خود همراه کند. کربلا یک روز بود؛ اما اربعین نشان داد که آن روز تمام نشده است. عاشورا یک واقعه بود؛ اما اربعین ثابت میکند که پیام آن همچنان در حرکت است. و شاید راز عظمت اربعین همین باشد که میلیونها گام، یک پیام واحد را تکرار میکنند: راه حسین(ع) هنوز ادامه دارد و پرچم حقیقت، هر سال در مسیر کربلا دوباره به اهتزاز درمیآید. آینده جهان اسلام را نه سلاحهای دشمن که «قدمهای عاشقان» رقم خواهد زد؛ قدمهایی که هر سال، از دل میلیونها انسانِ دلداده، مسیری تازه به سوی تمدنی بر پایه عدالت، معنویت و کرامت انسانی میگشایند.
