معنا و مفهوم تطبیق و توقیت
برای فهم درست این بحث، باید دو مفهوم را از هم جدا کرد: توقیت و تطبیق. توقیت به معنای تعیین زمان دقیق برای ظهور است. تطبیق اما به معنای منطبق کردن نشانههای ظهور بر افراد یا وقایع مشخص در زمان حاضر است. هر دو در روایات اسلامی مورد نهی قرار گرفتهاند، اما دلایل این نهی متفاوت است.آیتالله مکارم شیرازی در پاسخ به پرسشی درباره تفاوت میان نقل نشانههای ظهور و توقیت، توضیح دادهاند: توقیت و تعیین وقت ظهور که مورد نهی روایات قرار گرفته شامل نقل علائم و شرایط ظهور نیست؛ زیرا مقصود از توقیت آن است که به طور دقیق وقت خاصی را برای ظهور معین کنیم. ایشان همچنین چهار دلیل برای منع از تعیین وقت ظهور برشمردهاند: هیچ روایتی وقت دقیق ظهور را بیان نکرده، امکان بداء وجود دارد، این خبرها که نسبت به زمان ظهور در خارج تحقق نمی یابند مردم را نسبت به اصل ظهور بدبین میکنند، و برخی روایات نیز صریحاً از این کار نهی کردهاند.
نگرانی مراجع از تطبیقهای نادرست
آیتالله سیستانی، از مراجع تقلید نجف اشرف، در دیدار با یکی از اساتید حوزه علمیه قم، نگرانی خود را از آنچه جریانات انحرافی تعیین وقت و تطبیق اشخاص خواندند، ابراز کردهاند. ایشان تأکید کردهاند: توقیتها و تطبیقها برای نزدیک بودن ظهور حضرت حجت(عج) بسیار نگرانکننده است و این مطالب عقاید مردم را هدف گرفته و باعث تضعیف اعتقادات جامعه میشود. ایشان همچنین افزودهاند که «یک روز شعیب بن صالح را به یک فرد و بار دیگر به فرد دیگری تطبیق میکنند، این مسائل نگرانکننده است. این نگرانی، سابقهای طولانی دارد. مرکز تخصصی مهدویت حوزه علمیه قم سالها پیش در واکنش به مستند ظهور نزدیک است اعلام کرده بود: تطبیق علائم با برخی افراد به علت محدودیت علم ما و امکان خطا و اشتباه در شناخت مصادیق، نه تنها کار ناپسند و مردودی است، بلکه پیامدهای خطرناکی همچون ایجاد شک و تردید در اصل مهدویت را در مخاطبین به دنبال خواهد داشت.
نگاهی دلسوزانه به ریشهها
حجتالاسلام نصرتالله آیتی، کارشناس مرکز تخصصی مهدویت، در تحلیلی درباره چرایی گرایش به تطبیقگرایی، نکتهای را مطرح کرده که فراتر از یک هشدار ساده است. او میگوید: مشکل تطبیقگرایی مخصوص زمان ما نیست، همیشه تاریخ جامعه شیعه این معضل را داشته… برخی از بزرگان نام برد که با همه عظمت مقام علمی و نقش فوقالعادهای که در احیاء شیعه داشتهاند، اما در این حوزه با دقت ورود پیدا نکرده و حتی حدیث معروف مشرق زمین را بر سلسله صفویه تطبیق نمودهاند. او سپس به یک آسیب مهم اشاره میکند: ما به نشانههای ظهور بیش از حدّ بها داده و بیش از حد آنها را بزرگ کردهایم… و این باعث شده مردم به جای این که در عصر غیبت با بیّناتِ دین، زندگی کنند و بر اساس قواعد و ضوابط دین بفهمند که در هر برههای از زمان چه وظیفهای دارند، با نشانههای ظهور زندگی کنند و مدام دنبال این باشند که آیا فلان نشانه اتفاق افتاده است یا نه؟
مفهوم انتظار در کلام رهبر شهیدقدس سره
در برابر این گرایش، نهادهای دینی بر مفهوم زمینهسازی تأکید میکنند. بر اساس پژوهشی درباره اندیشههای رهبر شهیدمان انتظار در این نگاه به معنای تسلیمنشدن، دچار ضعف نشدن، دچار تردید نشدن، با شجاعت و عقل جلوی دشمن را گرفتن و دشمن را مغلوب کردن است که از لوازم جداییناپذیر انتظار و زمینهساز ظهور محسوب میشود.
نتیجه گیری
آنچه از این موضعگیریها برمیآید، نه انکار نشانههای ظهور است و نه بیتوجهی به آن. دغدغه اصلی، حفظ اعتماد مردم به اصل مهدویت در برابر تطبیقهای زودهنگامی است که اگر محقق نشوند، میتوانند به سرخوردگی منجر شوند. تأکید مراجع و نهادهای دینی بر زمینهسازی به جای زمانشناسی، در واقع دعوتی است به تمرکز بر وظایف عملی دوران غیبت همان چیزی که در روایات به عنوان انتظار شناخته میشود.
