به گزارش پایگاه خبری قرارگاه بینالمللی سازندگی اباصالح المهدی (عج)، ابونصر محمد بن محمد بن طرخان فارابی (۲۵۹-۳۳۹ قمری)، ملقب به «معلّم ثانی»، از بزرگترین فیلسوفان جهان اسلام و بنیانگذار فلسفه سیاسی در تمدن اسلامی است. اگرچه فارابی کتاب مستقلی درباره مهدویت و فرج ننوشته، اما مبانی فلسفی و سیاسی وی، تصویری عمیق از حقیقت انتظار، جایگاه انسان کامل و تحقق حاکمیت الهی در جامعه بشری ارائه میدهد.
📜 انسان کامل و ریاست اول؛ بنیادهای فلسفی مدینه فاضله
فارابی در نظام فلسفی خود، به ضرورت وجود «رئیس اول» در جامعه انسانی تأکید میکند. او از نخستین فیلسوفان جهان اسلام است که به ضرورت وجود رئیس اول و جانشین او (امام) در مدینه فاضله توجه کرده و در اثبات آن استدلال عقلی ارائه کرده است. از نگاه او، مدینه فاضله، جامعهای آرمانی است که در آن، مردم زیر نظر این رئیس اول که مطابق با نبی و امام است، به سمت سعادت حقیقی هدایت میشوند.
انسان کامل از دیدگاه فارابی، کسی است که از لحاظ تعقل و تفکر به بالاترین مراتب ممکن، یعنی به مرتبه «عقل مستفاد» رسیده است. او سعادت حقیقی و غایت قصوای کمال انسانی را در تجرد عقلی و اتصال به عقل فعال میداند. این انسان کامل، همان کسی است که میتواند ریاست مدینه فاضله را بر عهده گیرد و جامعه را به سوی کمال و سعادت رهنمون سازد.
🏛️ امامت؛ تبیین عقلانیِ ضرورت هدایت الهی
فارابی، امام را «عقل بالفعل» میداند؛ انسانی که همه امکانات عقلی، طبعی و اکتسابی در وجود او به مرتبه کمال و نهایی فعلیت رسیده است. او معتقد است که وجود چنین انسانی برای هدایت جامعه و بقای نظام آفرینش ضرورتی تکوینی دارد. دیدگاه او به گونهای است که گویا بر مبنای تفکر شیعی بنا شده و تبیین عقلانی آن به شمار میرود.
از منظر فارابی، تشبیه امامت به منزله قلب عالم امکان و رکن زمین، اشارهای است به روایاتی که در مورد امامت وارد شده است. این نگاه، نشان میدهد که فارابی، امامت را نه یک مسئله صرفاً سیاسی، که حقیقتی تکوینی و هستیشناختی میداند که بقای عالم و هدایت خلایق به وجود او وابسته است.
🕊️ فرج؛ تحقق حاکمیت انسان کامل و سعادت جامعه
در اندیشه فارابی، فرج را باید در چارچوب تحقق کامل مدینه فاضله و حاکمیت انسان کامل بر جهان معنا کرد. از منظر او، حرکت جامعه بشری به سوی کمال، یک سنت الهی است که در آن، انسانها با پیروی از رئیس اول و تلاش برای کسب فضایل اخلاقی و عقلی، به سمت سعادت حقیقی گام برمیدارند.
فارابی معتقد است که سعادت انسان در دنیا و آخرت با چهار چیز تأمین میشود: فضایل اخلاقی، عملی، نظری و هنری. این فضایل، در سایه حاکمیت انسان کامل و در مدینه فاضله به کمال میرسند. بنابراین، فرج در نگاه فارابی، لحظهای است که جامعه انسانی به این آرمان دست مییابد؛ آرمانی که در آن، عقل و وحی، فلسفه و شریعت، در هماهنگی کامل به سمت یک هدف واحد حرکت میکنند.
📖 انتظار؛ حرکتِ تکاملی جامعه به سوی کمال
در این چارچوب، انتظار فرج از نگاه فارابی، انتظاری فعال و مبتنی بر حرکت تکاملی جامعه به سوی کمال است. انتظار، به معنای دست روی دست گذاشتن و چشم دوختن به آینده نیست، بلکه به معنای تلاش برای تحقق مدینه فاضله در همین جهان است. جامعهای که از درون متحول نشده و به فضایل اخلاقی و عقلی آراسته نگشته باشد، هرگز آمادگی پذیرش حاکمیت انسان کامل را نخواهد داشت.
از این منظر، انتظار، سفری دائمی در مسیر کمال انسانی و نزدیک شدن به حقیقت ولایت است. هرچه انسانها و جوامع انسانی در مسیر کسب فضایل و تعالی عقلانی گام بردارند، به تحقق همان مدینه فاضلهای نزدیکتر میشوند که غایت نهایی آن، ظهور و حاکمیت انسان کامل بر جهان است.
💎 جمعبندی؛ فارابی، فیلسوفِ انتظارِ فعال
در یک جمعبندی میتوان گفت که فرج در اندیشه حکیم ابونصر فارابی، با مفاهیمی همچون انسان کامل، ریاست اول، مدینه فاضله و سعادت حقیقی معنا پیدا میکند. او با تبیین عقلانی ضرورت وجود امام و رئیس اول در جامعه، زمینهای فلسفی برای درک عمیقتر از حقیقت انتظار و نقش انسانها در زمینهسازی برای تحقق حاکمیت الهی فراهم آورده است. چنین نگاهی، انتظار را از یک آرزوی صرف، به برنامهای عمیق برای تعالی فردی و اجتماعی تبدیل میکند؛ برنامهای که در آن، هر انسان با کسب فضایل اخلاقی و عقلی، خود را برای حضور در مدینه فاضلهای که فارابی ترسیم کرده، آماده میسازد.
