شهید شیخ محمد خیابانی
شهید شیخ محمد خیابانی
او در وصیت‌نامه‌اش نوشت: «یک لقمه خاردار باشید تا هیچ گلویی شما را فرو ندهد» . سی و یک سال بعد از نوشتن این جمله، در روز ۲۲ شهریور ۱۲۹۹، در تبریز به شهادت رسید. مردی که از محراب مسجد تا سنگر مشروطه را تجربه کرد، اما هیچ‌کدام او را از مسیر آزادیخواهی دور نکرد.

 

از خامنه تا طالبیه؛مسیری که به خیابانی ختم شد

شیخ محمد خیابانی در سال ۱۲۵۹ شمسی در خامنه از توابع شبستر به دنیا آمد. پدرش حاجی عبدالحمید در پتروفسک قفقاز به تجارت اشتغال داشت . پس از تحصیلات مقدماتی در زادگاهش، مدتی در تجارتخانه پدر کار کرد، اما روحش به تجارت راضی نشد. به تبریز بازگشت و در مدرسه طالبیه فقه و اصول را نزد میرزا ابوالحسن آقا انگجی تا نزدیک مرحله اجتهاد آموخت .

آنچه او را از طلاب هم‌دوره‌اش جدا می‌کرد، عطشش به دانش‌های دیگر بود. هیئت و نجوم را نزد میرزا عبدالعلی منجم معروف آموخت. حکمت، طبیعیات، تاریخ و ادبیات را هم خواند. در مدرسه طالبیه تدریس کرد و پیش‌نماز مسجد کریمخان محله خیابان تبریز شد. به همین دلیل «خیابانی» نام گرفت .

با به توپ بستن مجلس در ۱۳۲۶ ق، به آزادیخواهان پیوست. در محاصره تبریز، تفنگ بر دوش در سنگرها از شهر دفاع کرد . در دوره دوم مجلس، به عنوان نماینده مردم تبریز به مجلس شورای ملی رفت. در مجلس دوم، در کنار نمایندگانی چون آیت‌الله مدرس، با اولتیماتوم روسیه مخالفت کرد .

پس از پیروزی انقلاب اکتبر روسیه و فروپاشی تزارها، حزب دموکرات آذربایجان را احیا کرد و روزنامه «تجدد» را به عنوان ارگان آن منتشر کرد .

 

قیامی که شش ماه طول کشید

در فروردین ۱۲۹۹، پس از آنکه دولت وثوق‌الدوله قرارداد ۱۹۱۹ را با انگلیس امضا کرد، خیابانی در تبریز قیام کرد. دو روز تمام، نیروهای انقلابی ادارات دولتی تبریز را تصرف کردند . او «مجلس محلی تبریز» را تشکیل داد و در نطق‌های روزانه‌اش، مردم را برای حفظ آزادی و استقلال ایران تشویق می‌کرد .

قیام او، برخلاف آنچه بعدها دشمنانش ادعا کردند، هرگز به دنبال جدایی آذربایجان از ایران نبود. هدفش مقابله با نفوذ بی‌حدوحصر بیگانگان و برچیدن قرارداد استعماری ۱۹۱۹ بود .

مخبرالسلطنه که به عنوان والی جدید آذربایجان منصوب شده بود، ابتدا کوشید با تزویر و فریب خیابانی را از ادامه قیام منصرف کند. وقتی نتوانست، با رئیس قزاق‌خانه تبریز که افسری روسی بود، دست به دست هم داد و نقشه حمله کشید .

شیخ محمد خیابانی، ۲۲ شهریور ۱۲۹۹، در جریان حمله قزاق‌ها به نیروهایش، در خانه یکی از دوستانش در تبریز کشته شد. قیام شش‌ماهه او در عرض سه ساعت فروپاشید .

خانواده‌اش چند ماه پس از شهادتش به تهران مهاجرت کردند . در سال ۱۴۰۳، مستندی با عنوان «خیابانی در مسیر آزادی» از زندگی و قیام او ساخته و در تبریز رونمایی شد .