نفتِ محبوس تا درآمدِ قابل وصول؛ چگونه نفت ایران را در شرایط محدودیت صادرات بفروشیم؟

(نگاهی راهبردی به استفاده از ظرفیت‌های داخلی و فراسرزمینی برای مدیریت و فروش ۴۳ میلیون بشکه نفت خام ایران)

 

به قلم: دکتر امیر عطا یدقار

 

به گفته قائد شهید انقلاب، آیت‌الله سیدعلی خامنه‌ای:

«مشکلات اقتصادی و راه‌حل‌های آن معلوم است؛ هیچ بن‌بستی در کشور وجود ندارد و مسئولان در هر سه قوه باید با تلاش، کار مشترک و استفاده از نظرات کارشناسان، مشکلات و فشارها را از دوش مردم بردارند.»

این جمله، صرفاً یک توصیه مدیریتی نیست؛ بلکه می‌تواند مبنای نگاه ما به یکی از مهم‌ترین مسائل اقتصادی کشور در شرایط محدودیت صادرات نفت باشد. مسئله امروز ایران فقط تولید نفت نیست؛ مسئله اصلی، حفظ ارزش اقتصادی نفت تولیدشده، جلوگیری از حبس سرمایه ملی و پیدا کردن مسیرهای عملی برای تبدیل این ثروت به درآمد قابل وصول است.

 

مسئله نفت ایران؛ آیا باید منتظر باز شدن مسیر صادرات دریایی ماند؟

 

بر اساس اطلاعات مبنای این بررسی و گزارش منتشرشده شرکت Kpler در تاریخ ۲۲ اکتبر ۲۰۲۶، حدود ۴۳ میلیون بشکه نفت خام ایران در نفتکش‌هایی قرار داشته که با محدودیت‌های صادرات دریایی مواجه بوده‌اند. همچنین طبق همین اطلاعات، از ۲۵ اوت ۲۰۲۶ بارگیری جدید نفت خام و میعانات گازی انجام نشده و تولید نفت کشور نیز به کمتر از دو میلیون بشکه در روز کاهش یافته است.

 

صرف‌نظر از تغییرات احتمالی شرایط صادرات، چنین وضعیتی یک پرسش اساسی پیش روی سیاست‌گذاران و فعالان اقتصادی قرار می‌دهد:

 

اگر امکان فروش مستقیم و متعارف نفت خام با محدودیت مواجه شود، آیا راه دیگری برای تبدیل این نفت به درآمد وجود ندارد؟

به نظر می‌رسد پاسخ این پرسش مثبت است؛ اما برای رسیدن به آن باید از نگاه سنتی به صادرات نفت فاصله بگیریم.

نفت خام الزاماً نباید در قالب یک محموله دریایی و از طریق یک مسیر مشخص به فروش برسد. در بسیاری از شرایط، می‌توان با استفاده از ظرفیت پالایشگاهی، زیرساخت‌های حمل‌ونقل منطقه‌ای، قراردادهای فرآورش و تجارت فرآورده‌های نفتی، مسیرهای مکملی برای حفظ ارزش اقتصادی آن ایجاد کرد.

به بیان دیگر، شاید در شرایط فعلی به‌جای تمرکز صرف بر فروش نفت خام، لازم باشد بخشی از نفت کشور را به فرآورده تبدیل کنیم و آن را در بازارهای منطقه‌ای به فروش برسانیم.

 

راهبرد نخست: استفاده حداکثری از ظرفیت پالایشگاه‌های کوچک داخلی

یکی از نخستین ظرفیت‌هایی که می‌توان برای مدیریت نفت خام از آن استفاده کرد، مینی‌ریفاینری‌های داخلی هستند.

بر اساس اطلاعات مبنای این بررسی، مجموع ظرفیت بالقوه واحدهای کوچک پالایشی که در صورت انجام بررسی‌های فنی امکان دریافت نفت خام را دارند، حدود ۲۰ هزار بشکه در روز برآورد شده است.

البته باید توجه داشت که بسیاری از این واحدها اساساً برای فرآورش میعانات گازی طراحی شده‌اند و دریافت نفت خام برای آن‌ها مستلزم بررسی تجهیزات، مشخصات خوراک و احتمالاً انجام اصلاحات فنی است.

 

اگر تنها ۲۵ درصد این ظرفیت بالقوه، یعنی حدود پنج هزار بشکه در روز، برای فرآورش نفت خام اختصاص داده شود و واحدها سالانه ۳۳۰ روز فعالیت کنند، امکان پالایش حدود یک میلیون و ۶۵۰ هزار بشکه نفت خام در سال وجود خواهد داشت.

محصولات حاصل از این فرآیند می‌تواند شامل نفتای سبک و سنگین، نفت سفید، گازوئیل، نفت کوره و ته‌مانده‌های سنگین باشد. در صورت وجود تجهیزات مناسب بازیابی گاز نیز امکان تولید LPG وجود خواهد داشت.

نکته مهم این است که تولید فرآورده به‌تنهایی به معنای فروش موفق نیست. محصولات باید از نظر کیفیت، مشخصات فنی و استانداردهای بازار مقصد بررسی شوند و در صورت نیاز، تحت فرآیندهای تکمیلی قرار گیرند.

بنابراین، توسعه این ظرفیت باید هم‌زمان با برنامه بازاریابی و فروش فرآورده‌ها انجام شود.

 

راهبرد دوم: تبدیل ترکمنستان به یک شریک پالایشی منطقه‌ای

ترکمنستان می‌تواند یکی از مهم‌ترین گزینه‌های ایران برای اجرای طرح پالایش فراسرزمینی باشد.

این کشور دارای دو مجموعه مهم پالایشی، یعنی پالایشگاه ترکمن‌باشی و پالایشگاه سیدی است. ظرفیت اسمی پالایشگاه ترکمن‌باشی بیش از ۱۰ میلیون تن در سال گزارش شده است.

طبق آمار مبنای این بررسی، این پالایشگاه در سال ۲۰۲۵ حدود ۴.۹۵۵۷ میلیون تن نفت خام فرآورش کرده است. بنابراین، اگر ظرفیت اسمی ۱۰ میلیون تن را مبنا قرار دهیم، فاصله عملکرد واقعی با ظرفیت اسمی حدود ۵.۰۴۴۳ میلیون تن خواهد بود.

در این مقاله فرض شده است که تنها ۲۵ درصد این فاصله، یعنی حدود یک میلیون و ۲۶۱ هزار تن در سال، بتواند به فرآورش نفت خام ایران اختصاص پیدا کند.

با در نظر گرفتن ضریب تبدیل تقریبی ۷.۳ بشکه به ازای هر تن، این میزان معادل حدود ۹.۲ میلیون بشکه نفت خام در سال خواهد بود.

اهمیت این پیشنهاد در آن است که به‌جای ایجاد زیرساخت‌های جدید و سرمایه‌گذاری سنگین برای احداث پالایشگاه، می‌توان از ظرفیت موجود یک کشور همسایه استفاده کرد.

در مقابل، فرآورده‌هایی مانند بنزین، گازوئیل، نفت سفید، LPG، نفت کوره و قیر می‌توانند موضوع قراردادهای فروش و مبادله قرار گیرند.

البته یک نکته اساسی نباید نادیده گرفته شود: فاصله ظرفیت اسمی و عملکرد واقعی الزاماً به معنای ظرفیت خالی و قابل واگذاری نیست. تخصیص خوراک ایرانی به این پالایشگاه‌ها مستلزم توافق رسمی با طرف ترکمنستانی، بررسی سازگاری نفت خام ایران با تجهیزات پالایشگاه و انعقاد قرارداد مشخص تجاری و عملیاتی است.

آنچه اهمیت دارد، تبدیل این ظرفیت بالقوه به یک قرارداد واقعی فرآورش و فروش است.

 

راهبرد سوم: استفاده از ظرفیت پالایشگاهی افغانستان

افغانستان نیز می‌تواند در کنار ترکمنستان، بخشی از راهبرد پالایش فراسرزمینی ایران باشد.

بر اساس اطلاعات منتشرشده از وزارت معادن و نفت افغانستان و گزارش TOLOnews در تاریخ ۱۹ اکتبر ۲۰۲۶، حدود ۱۴ پالایشگاه فعال در این کشور وجود دارد که بخش عمده آن‌ها در ولایت بلخ مستقر هستند.

ظرفیت اعلام‌شده هر واحد بین ۵۰۰ تا ۸۰۰ تن در روز است. بنابراین مجموع ظرفیت اسمی این مجموعه‌ها بین هفت هزار تا ۱۱ هزار و ۲۰۰ تن در روز برآورد می‌شود.

اگر تنها ۲۵ درصد این ظرفیت برای فرآورش نفت خام ایران اختصاص یابد و فعالیت پالایشگاه‌ها را ۳۳۰ روز در سال در نظر بگیریم، ظرفیت قابل استفاده سالانه بین ۵۷۷ هزار و ۵۰۰ تا ۹۲۴ هزار تن خواهد بود.

این میزان با ضریب تبدیل ۷.۳ بشکه به ازای هر تن، معادل حدود ۴.۲ تا ۶.۷ میلیون بشکه نفت خام در سال است.

محصولات احتمالی این واحدها شامل نفت کوره، گازوئیل، نفتا، برش‌های نفتی سنگین و Tar Oil است. برخی از این پالایشگاه‌ها نیز قابلیت فرآورش مجدد نفت کوره و تبدیل بخشی از آن به برش‌های سبک‌تر را دارند.

مزیت افغانستان برای ایران، علاوه بر ظرفیت پالایشی، نزدیکی جغرافیایی و امکان بررسی مسیرهای زمینی انتقال خوراک است.

از سوی دیگر، باید توجه داشت که ظرفیت اعلام‌شده این پالایشگاه‌ها به معنای آمادگی قطعی آن‌ها برای دریافت نفت خام ایران نیست. کیفیت خوراک، توان فنی، مجوزهای فعالیت، بازار فروش فرآورده‌ها و توان مالی طرف مقابل باید پیش از هرگونه تعهد تجاری بررسی شود.

 

حاصل جمع این سه ظرفیت چقدر است؟

اگر سناریوی استفاده از ۲۵ درصد ظرفیت‌های فرضی را در نظر بگیریم، مینی‌ریفاینری‌های ایران سالانه حدود ۱.۶۵ میلیون بشکه نفت خام را جذب خواهند کرد.

ظرفیت فرضی ترکمنستان حدود ۹.۲۰۵ میلیون بشکه و ظرفیت افغانستان نیز بین ۴.۲۱۶ تا ۶.۷۴۵ میلیون بشکه در سال خواهد بود.

در نتیجه، مجموع ظرفیت جذب و پالایش نفت خام در این سه حوزه، بین ۱۵.۰۷۱ تا ۱۷.۶ میلیون بشکه در سال برآورد می‌شود.

این میزان معادل حدود ۳۵ تا ۴۱ درصد از ذخیره ۴۳ میلیون بشکه‌ای مورد بررسی است.

به این ترتیب، حتی با استفاده از بخشی از ظرفیت پالایشگاه‌های داخلی و کشورهای همسایه، می‌توان بخش قابل توجهی از نفت گرفتار در محدودیت صادرات را به فرآورده‌های قابل عرضه در بازار تبدیل کرد.

اما این تمام ماجرا نیست؛ زیرا ظرفیت پالایش بدون وجود زیرساخت حمل‌ونقل، قرارداد فروش و امکان تسویه مالی، صرفاً یک ظرفیت روی کاغذ خواهد بود.

 

چالش اصلی؛ چگونه این حجم نفت را جابه‌جا کنیم؟

یکی از مهم‌ترین موانع اجرای این طرح، حمل‌ونقل خوراک به پالایشگاه‌های فراسرزمینی است.

اگر ظرفیت هر تانکر جاده‌ای را ۳۰ مترمکعب در نظر بگیریم، برای انتقال نفت مورد نیاز پالایشگاه‌های ترکمنستان و افغانستان، به حدود ۲.۱۳ تا ۲.۵۴ میلیون مترمکعب نفت خام نیاز خواهیم داشت.

این حجم معادل حدود ۷۱ تا ۸۴ هزار و ۵۰۰ بار حمل با تانکرهای جاده‌ای است.

طبیعتاً چنین حجمی از حمل‌ونقل، نیازمند برنامه‌ریزی گسترده، تأسیسات بارگیری، مخازن واسط، مجوزهای گمرکی و ترانزیتی، بیمه و توافقات اجرایی با کشورهای مسیر است.

نکته دیگر اینکه نفت موجود در نفتکش‌ها مستقیماً در اختیار تانکرهای جاده‌ای قرار نمی‌گیرد. ابتدا باید امکان تخلیه قانونی و عملی آن در تأسیسات بندری و انتقال به مخازن ساحلی فراهم شود.

از سوی دیگر، برآورد نقل‌شده از ظرفیت حمل جاده‌ای نفت با کامیون حدود ۴۰ هزار بشکه در روز است.

در سناریوی حداقل، انتقال خوراک مورد نیاز پالایشگاه‌های خارجی به حدود ۳۶ هزار و ۸۰۰ بشکه در روز نیاز دارد. در سناریوی حداکثر، این عدد به حدود ۴۳ هزار و ۷۰۰ بشکه در روز می‌رسد.

بنابراین، سناریوی حداکثر از ظرفیت حمل جاده‌ای برآوردشده فراتر می‌رود.

 

اگر سقف ۴۰ هزار بشکه در روز در تمام طول سال حفظ شود، حداکثر حجم انتقال زمینی حدود ۱۴.۶ میلیون بشکه خواهد بود. با اضافه کردن ظرفیت یک میلیون و ۶۵۰ هزار بشکه‌ای پالایش داخلی، مجموع نفت قابل جذب به حدود ۱۶.۲۵ میلیون بشکه در سال کاهش پیدا می‌کند و برای جذب حجم بیشتر، توسعه زیرساخت‌های حمل‌ونقل و افزایش ظرفیت‌های پالایشی ضروری خواهد بود.

این طرح به‌تنهایی مشکل تمام ۴۳ میلیون بشکه نفت را حل نمی‌کند؛ اما می‌تواند بخشی از راه‌حل باشد.

برای مدیریت حجم باقی‌مانده نیز باید هم‌زمان مسیرهای دیگری شامل فروش مستقیم در چارچوب معاملات مجاز، استفاده از ظرفیت‌های پالایشی بیشتر، توسعه قراردادهای بلندمدت خوراک و فرآورده و مدیریت ذخیره‌سازی مورد بررسی قرار گیرد.

نکته اساسی این است که نباید سرنوشت فروش نفت کشور را صرفاً به باز شدن یک مسیر صادراتی یا پیدا شدن یک خریدار بزرگ گره بزنیم.

ایران در منطقه‌ای قرار گرفته که کشورهای همسایه آن دارای ظرفیت‌های پالایشی، بازارهای مصرف، زیرساخت‌های حمل‌ونقل و نیازهای انرژی متفاوتی هستند. این ظرفیت‌ها می‌توانند در قالب یک شبکه تجاری و پالایشی منطقه‌ای به کار گرفته شوند.

 

شاید زمان آن رسیده باشد که نگاه ما به نفت از یک کالای صرفاً صادراتی به یک دارایی اقتصادی قابل تبدیل، قابل فرآورش و قابل عرضه در بازارهای مختلف تغییر کند.

مسئله امروز فقط این نیست که نفت را چگونه از کشور خارج کنیم؛ مسئله این است که چگونه از هر بشکه نفت، بیشترین ارزش اقتصادی قابل وصول را ایجاد کنیم.

 

راه‌حل، الزاماً در یک مسیر خلاصه نمی‌شود. ترکیب فروش مستقیم، پالایش داخلی، پالایش فراسرزمینی، تجارت فرآورده و توسعه مسیرهای حمل‌ونقل می‌تواند مجموعه‌ای از راهکارهای مکمل ایجاد کند.

به‌جای انتظار برای رفع تمام محدودیت‌ها، باید ظرفیت‌های موجود را شناسایی، به قراردادهای واقعی تبدیل و از آن‌ها برای حفظ منافع اقتصادی کشور استفاده کرد.

 

نفت ایران سرمایه ملی است؛ مدیریت هوشمندانه آن، حتی در دشوارترین شرایط، یک ضرورت اقتصادی و راهبردی است.

 

دکتر امیر عطا یدقار

معاونت انرژی قرارگاه بین المللی سازندگی اباصالح المحدی(عج)