مهمترین خبرها
حجاب‌ستیزی در باکو؛ پروژه‌ای برای استحاله هویت شیعی
فهرست مطالب
اقدام دولت جمهوری آذربایجان در ممانعت از حضور دانش‌آموزان و معلمان محجبه در مدارس، موجی از اعتراض‌ها را در داخل این کشور و واکنش‌های بین‌المللی را در خارج از آن برانگیخته است. هیئت وزیران جمهوری آذربایجان در ۲۱ سپتامبر ۲۰۲۶ (۳۰ شهریور ۱۴۰۵) قطعنامه شماره ۳۰۹ را تصویب کرد که بر اساس آن، پوشیدن لباس‌هایی که «یکنواختی یونیفرم را نقض می‌کند یا با اصل سکولاریسم در تضاد است» در مدارس ممنوع شده است. در ۶ اکتبر (۱۴ مهر)، همین استاندارد به معلمان نیز تعمیم یافت و از آنان خواسته شد یا حجاب خود را بردارند یا از حضور در کلاس‌ها خودداری کنند. با وجود آنکه متن این قطعنامه به‌صراحت به حجاب اشاره‌ای نکرده است، گزارش‌های میدانی حاکی از آن است که مدیران مدارس در باکو و سایر شهرها از ورود دختران محجبه به کلاس‌ها جلوگیری می‌کنند و معلمان زن را به کنار گذاشتن حجاب یا ترک شغل وادار می‌سازند.
نقض فاحش حقوق بنیادین بشر
ممانعت از تحصیل و اشتغال دانش‌آموزان و معلمان محجبه، نقض آشکار اصول بنیادین حقوق بین‌الملل است. اعلامیه جهانی حقوق بشر، میثاق بین‌المللی حقوق مدنی و سیاسی (۱۹۶۶) و کنوانسیون رفع همه اشکال تبعیض علیه زنان، همگی حق بر آموزش، حق آزادی دین و عقیده، اصل عدم تبعیض و حق کار و اشتغال را به‌عنوان حقوق مسلم بشری به رسمیت شناخته‌اند. شورای روابط آمریکایی-اسلامی (CAIR) با انتشار بیانیه‌ای، این اقدام را «حمله به جامعه مسلمانان و اصل آزادی مذهبی» توصیف کرد و از وزارت خارجه آمریکا خواست دولت آذربایجان را به لغو این محدودیت ترغیب کند. این شورا تأکید کرد که «کشورهایی که مدعی حمایت از آزادی مذهبی هستند، باید به معلمان و دانش‌آموزان اجازه دهند پوشش‌ها و نمادهای مرتبط با اعتقادات دینی خود را انتخاب کنند».
«اقلیت معکوس»؛ اکثریتی که از حقوق اقلیت نیز محروم است
وضعیت مسلمانان جمهوری آذربایجان را می‌توان به‌عنوان «اقلیت معکوس» توصیف کرد؛ گروهی که با وجود تشکیل بیش از ۹۶ درصد جمعیت کشور، از حداقل حقوقی که حتی اقلیت‌های مذهبی از آن برخوردارند، بی‌بهره‌اند. در همین کشور، مراکز آموزشی و فرهنگی یهودیان مانند «خاباد اور آونر» (Chabad Ohr Avner) آزادانه فعالیت می‌کنند. این مرکز آموزشی ۴۵۰ نفره در سال ۲۰۱۰ توسط بنیاد «اور آونر» و بنیاد حیدر علی‌اف ساخته شد و بنیامین نتانیاهو، نخست‌وزیر رژیم صهیونیستی، در جریان سفر خود به باکو از آن بازدید کرد. این در حالی است که دانش‌آموزان و معلمان محجبه مسلمان از ساده‌ترین حق خود یعنی حضور در کلاس درس محروم می‌شوند. فعالان مدنی و منتقدان، این استاندارد دوگانه را مصداق بارز تبعیض مذهبی می‌دانند و خواستار شفافیت در نحوه اعمال قوانین پوشش در مدارس شده‌اند.
پروژه صهیونیستی-ماسونی استحاله هویتی
حجاب‌ستیزی در مدارس آذربایجان را نمی‌توان جدا از پروژه گسترده‌تر استحاله هویتی و فرهنگی این کشور تحلیل کرد. این پروژه که نمودهای آن در تبلیغ صهیونیسم، ماسونیسم و بهائیت و تضعیف بنیان خانواده قابل مشاهده است، با هدف دور کردن جوانان آذربایجانی از ارزش‌های مذهبی و ملی اصیل این کشور اجرا می‌شود. مقامات باکو در سال‌های اخیر با تخریب مساجد، ممنوعیت پخش اذان از مناره‌ها، ممنوعیت همراه داشتن نمادهای اسلامی در ادارات دولتی و ممنوعیت اقامه نماز در پادگان‌ها، سیاست‌های ضد دینی خود را تشدید کرده‌اند. در همین چارچوب، الهام علی‌اف، رئیس‌جمهور آذربایجان، در خیابان استقلال باکو از بنای «آبلیسک» (Obelisk) که در ادبیات ماسونی نماد شیطان و خدای بعل در میان شیطان‌پرستان است، پرده‌برداری کرد و به آن ادای احترام نمود. این اقدام نمادین، پیوند راهبردی باکو با صهیونیسم و ماسونیسم بین‌الملل را آشکار می‌سازد.
روابط راهبردی با تل‌آویو؛ ریشه‌ای عمیق
رابطه باکو و تل‌آویو، فراتر از یک اتحاد تاکتیکی، یک مشارکت راهبردی مبتنی بر اعتماد متقابل و منافع مشترک است. وزیر خارجه آذربایجان در دیدار با همتای اسرائیلی خود، روابط دو کشور را «مشارکت راهبردی» توصیف کرد که بر «اعتماد متقابل و منافع مشترک» بنا شده است. همکاری در حوزه‌های انرژی، تجارت، سرمایه‌گذاری، گردشگری، کشاورزی، فناوری‌های پیشرفته و هوش مصنوعی، ابعاد گسترده‌ای از این روابط را تشکیل می‌دهد. در سایه این رابطه راهبردی است که باکو، تشیع را بزرگ‌ترین تهدید علیه خود می‌داند و سرکوب حقوق مذهبی اکثریت مسلمان را بدون هزینه‌ای برای حاکمیت خود تصور می‌کند. همزمان، وابستگی اروپا به گاز آذربایجان پس از جنگ اوکراین، به باکو این تصور را داده است که می‌تواند بدون نگرانی از واکنش غرب، سیاست‌های ضد دینی خود را پیش ببرد.
«اقلیت معکوس»؛ اکثریتی که از حقوق اقلیت نیز محروم است
وضعیت مسلمانان جمهوری آذربایجان را می‌توان به‌عنوان «اقلیت معکوس» توصیف کرد؛ گروهی که با وجود تشکیل بیش از ۹۶ درصد جمعیت کشور، از حداقل حقوقی که حتی اقلیت‌های مذهبی از آن برخوردارند، بی‌بهره‌اند. در همین کشور، مراکز آموزشی و فرهنگی یهودیان مانند «خاباد اور آونر» (Chabad Ohr Avner) آزادانه فعالیت می‌کنند. این مرکز آموزشی ۴۵۰ نفره در سال ۲۰۱۰ توسط بنیاد «اور آونر» و بنیاد حیدر علی‌اف ساخته شد و بنیامین نتانیاهو، نخست‌وزیر رژیم صهیونیستی، در جریان سفر خود به باکو از آن بازدید کرد. این در حالی است که دانش‌آموزان و معلمان محجبه مسلمان از ساده‌ترین حق خود یعنی حضور در کلاس درس محروم می‌شوند. فعالان مدنی و منتقدان، این استاندارد دوگانه را مصداق بارز تبعیض مذهبی می‌دانند و خواستار شفافیت در نحوه اعمال قوانین پوشش در مدارس شده‌اند.
مقاومت بومی؛ از اعتراض مدارس تا سرکوب امنیتی
اعتراض‌های خودجوش مردمی در واکنش به این اقدام، از همان روزهای نخست در مدارس باکو و شهرستان‌ها شکل گرفت. دانش‌آموزان در مدارس شماره ۶۹ و ۳۲۲ باکو، و همچنین در شهرهای ماسالی، جلیل‌آباد و حکملی، کلاس‌ها را تحریم کردند. در یکی از مدارس، دانش‌آموزان بنری با این مضمون به دست گرفتند: «حجاب مانع آموزش نیست». پسران نیز به حمایت از همکلاسی‌های دختر خود به این اعتراضات پیوستند. وزارت کشور آذربایجان در ۱۲ اکتبر (۲۰ مهر) اعلام کرد که ۳۷ نفر را در ارتباط با این اعتراضات بازداشت کرده است. فعالان محلی شمار بازداشت‌شدگان را بیش از ۲۰۰ نفر گزارش کرده‌اند و پرونده‌های کیفری تحت ماده ۲۳۳ قانون مجازات (اخلال در نظم عمومی) تشکیل شده که مجازات آن تا سه سال حبس است.
همزمان با اعتراضات خیابانی، کاربران آذربایجانی از اختلال در دسترسی به اینستاگرام و تیک‌تاک خبر داده‌اند و گزارش‌ها حاکی از آن است که این پلتفرم‌ها تنها از طریق VPN قابل دسترسی هستند. این اقدام، در راستای تلاش باکو برای کنترل روایت‌رسانی و جلوگیری از سازمان‌دهی اعتراضات انجام شده است.
فرافکنی بحران و انگ‌زنی به ایران
دولت باکو با امنیتی‌کردن فضا، تلاش می‌کند خواسته‌های مشروع مردم را به «تحریکات خارجی» نسبت دهد. رسانه‌های دولتی آذربایجان، اعتراضات را به «قدرت‌های خارجی» مرتبط می‌کنند و مدعی هستند که این تحرکات با هدف «تأثیرگذاری بر مدل سکولار حکومت آذربایجان» سازمان‌دهی شده است. این در حالی است که مقاومت مردم آذربایجان در برابر دین‌ستیزی، ریشه در هفتاد سال ایستادگی تاریخی آنان در برابر سیاست‌های ضد دینی کمونیسم دارد و کاملاً بومی و مستقل است. اتهام‌زنی‌های بی‌اساس باکو علیه ایران، نه‌تنها واقعیت را تحریف می‌کند، بلکه تلاش می‌کند جمهوری اسلامی ایران را به‌عنوان عامل بحران‌های داخلی آذربایجان معرفی کند؛ در حالی که ایران بر اساس رسالت تاریخی و انسانی خود، تنها از حقوق مشروع و مظلومانه مسلمانان حمایت می‌کند و این حمایت، به‌هیچ‌وجه به معنای دخالت در امور داخلی همسایه نیست.
سکوت غرب؛ استاندارد دوگانه در برابر سرکوب مذهبی
سکوت آمریکا و اروپا در برابر سرکوب مذهبی اکثریت مسلمان جمهوری آذربایجان، نمونه‌ای آشکار از «استانداردهای دوگانه» غرب است. در حالی که کشورهای غربی به‌سرعت به هرگونه محدودیت مذهبی در سایر کشورها واکنش نشان می‌دهند، در قبال محرومیت دانش‌آموزان و معلمان محجبه از حق تحصیل و اشتغال در آذربایجان سکوت اختیار کرده‌اند. پارلمان اندونزی نیز با ابراز تأسف از این اقدام، یادآور شد که آذربایجان اخیراً میزبان کنفرانس اتحادیه پارلمانی سازمان همکاری اسلامی (PUIC) بوده و یکی از نتایج آن، تعهد مشترک به مبارزه با اسلام‌هراسی در سطح جهانی بوده است. این تناقض، پرسش جدی را پیش روی افکار عمومی جهان اسلام قرار می‌دهد: چگونه کشوری که در مجامع بین‌المللی پرچمدار مبارزه با اسلام‌هراسی است، در داخل خود سیاست‌هایی را اجرا می‌کند که مصداق بارز اسلام‌هراسی است؟
وحدت اسلامی؛ پاسداشت اشتراکات تاریخی دو ملت
مردم جمهوری آذربایجان در طول تاریخ، پرچمدار تشیع در این سرزمین بوده‌اند و هویت اسلامی و شیعی خود را در برابر هفت دهه دین‌ستیزی کمونیسم حفظ کرده‌اند. حمایت از حق‌خواهی مردم آذربایجان، به‌مثابه پاسداشت اشتراکات تاریخی، دینی و خویشاوندی دو ملت ایران و آذربایجان است. وحدت و همدلی اسلامی میان دو ملت، یک اصل راهبردی است و صیانت مردم آذربایجان از تشیع، ارتباطی با هیچ «تحریک خارجی» ندارد. اعتراض‌های خودجوش مردمی در باکو و سایر شهرها، که در آن حتی دانش‌آموزان غیرمحجبه نیز با حضور خود بر حقوق همکلاسی‌های محجبه تأکید می‌کنند، به‌عنوان «سپر انسانی» و «صدای وجدان بشری» باید مورد توجه قرار گیرد.
آنچه در آذربایجان در حال وقوع است، یک بحران حقوق بشری نیست؛ یک پروژه راهبردی برای استحاله هویت شیعی و تبدیل اکثریت مسلمان به «اقلیت معکوس» است. سازمان همکاری اسلامی، شورای حقوق بشر و دیگر سازوکارهای بین‌المللی باید در برابر این نقض فاحش حقوق بشر سکوت نکنند و مسئولیت حقوقی دولت باکو را یادآور شوند. مقاومت مردم آذربایجان در برابر این پروژه، بخشی از همان ایستادگی تاریخی آنان در برابر دین‌ستیزی است و حمایت از این مقاومت، وظیفه‌ای انسانی و اسلامی است.