پیشزمینه؛ شروطی که روی میز رفت
پیش از آغاز سفر، تهران مواضع خود را از طریق میانجیها به واشنگتن ابلاغ کرده بود. اسماعیل بقائی، سخنگوی وزارت امور خارجه، در ۱ مهر ۱۴۰۵ در تشریح این تعامل گفت که هدف از آن «ابلاغ شروط ایران، از جمله خاتمه جنگ در همه جبههها، توقف اقدامات تجاوزکارانه آمریکا، محاصره دریایی و جنگ اقتصادی، آزادی داراییهای ایران، و موارد دیگر» بوده است.
محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس، نیز پیش از سفر تأکید کرده بود: تا زمانی که آمریکا به تعهداتش عمل نکند، نه تنگه هرمز باز خواهد شد و نه مذاکرهای آغاز میشود.
۳۱ شهریور؛ سه ساعت گفتوگو به درخواست آمریکا
در ۳۱ شهریور ۱۴۰۵ (۲۲ سپتامبر)، عراقچی و استیو ویتکاف، فرستاده ویژه ترامپ، به مدت سه ساعت در حاشیه مجمع عمومی سازمان ملل گفتوگو کردند. خبرگزاری صداوسیما به نقل از یک منبع آگاه تأیید کرد که «ابلاغ شروط ایران برای بازگشایی تنگه هرمز» دلیل پذیرش این درخواست از سوی تهران بوده است.
مجتبی زارعی، نماینده مجلس، در یادداشتی تأکید کرد: «بر اساس بررسیهای من، مذاکرهای در کار نبوده و نیست؛ بلکه شروط هفتگانه جمهوری اسلامی بهطور مستقیم به نماینده دولت و رئیسجمهور جنایتکار آمریکا اعلام شده است». او همچنین افزود که «شروط هفتگانه ایران، خط قرمز جمهوری اسلامی ایران است و ارکان نظام از هفت شرط خود هرگز کوتاه نخواهند آمد».
ترامپ در همان روز این نشست را «بسیار خوب» و «سازنده» توصیف کرد و گفت: «آنها در آینده خیلی نزدیک جلسه دیگری نیز خواهند داشت». ویتکاف نیز پس از این دور گفتوگو اعلام کرد که «مذاکرات با موفقیت به پایان رسید» و ابراز امیدواری کرد که این رایزنیها «سازنده و نویدبخش» باشد.
۱ مهر؛ سخنرانی پزشکیان و اعلام آمادگی برای صلح
مسعود پزشکیان در ۱ مهر ۱۴۰۵ (۲۳ سپتامبر) در هشتادویکمین نشست مجمع عمومی سازمان ملل سخنرانی کرد. او با نمایش تصویر رهبر شهید انقلاب و تصاویر کودکان شهیدشده در حمله به مدرسه میناب، آمریکا و اسرائیل را به «تروریسم دولتی» متهم کرد و گفت: «دیروز رئیسجمهور آمریکا گفت ما تروریست هستیم. ما قربانی تروریست هستیم. ما فقط از خودمان دفاع کردیم، ما تروریست نیستیم».
او در ادامه، اصل راهبردی ایران را تشریح کرد: «قدرت میخواهیم که از خودمان دفاع کنیم. قدرت نمیخواهیم که تجاوز کنیم» و تأکید کرد: «ما آماده گفتوگو هستیم اما بدانند که زبان زور را نخواهیم پذیرفت».
پزشکیان همچنین با اشاره به تنگه هرمز گفت: «نمیشود که همه از مزایای تنگه هرمز بهرهمند شوند، اما ما از دسترسی به آن محروم بمانیم. هیچکس در این منطقه به تنهایی امنیت نخواهد داشت. یا امنیت را با همدیگر خواهیم ساخت یا ناامنی را با یکدیگر تحمل خواهیم کرد».
تنها نماینده آمریکایی حاضر در سالن، در اعتراض به سخنان پزشکیان، جلسه را ترک کرد.
۲ مهر؛ طرح هفتروزه بازگشایی هرمز
فردای سخنرانی پزشکیان (۲ مهر ۱۴۰۵)، عراقچی در حاشیه مجمع عمومی، جزئیات طرح هفتروزه بازگشایی تنگه هرمز را اعلام کرد. بر اساس این طرح:
-
توقف تمامی خصومتها در منطقه به مدت هفت روز (از جمله در لبنان)
-
آزادسازی داراییهای بلوکهشده ایران (حداقل ۱۲ میلیارد دلار)
-
لغو تحریمهای نفتی ایران
-
پایان محاصره دریایی آمریکا
و در روز هفتم، ایران تنگه هرمز را بازگشایی کرده و مذاکرات جامع هستهای را آغاز خواهد کرد.
عراقچی تأکید کرد که این شروط جدید نیستند، بلکه همان تعهدات تفاهمنامه ژوئن بودند که آمریکا خودش آن را امضا کرده بود. او گفت: «ایران از طریق قطر یک طرح مشخص هفتروزه را به آمریکا منتقل کرده است. اگر شرایط لازم برآورده شود، این تنگه میتواند ظرف هفت روز بازگشایی شود و عبور عادی دریایی برقرار گردد». او همچنین تصریح کرد: «تصمیم اکنون در دست آمریکاست. ایران فشار، تهدید یا ارعاب را نمیپذیرد و تحت فشار از حقوق حاکمیتی خود عقبنشینی نخواهد کرد».
یک مقام ارشد ایرانی نیز به رویترز گفت که «ایران حتی در صورت توافق با آمریکا، درباره برنامه هستهای خود امتیازی نخواهد داد و هرمز نیز تا زمانی که همه شروط تهران برآورده نشود، بازگشایی نخواهد شد».
۳ مهر؛ وتوی ترامپ و وعده ازسرگیری بمباران
والاستریت ژورنال در ۳ مهر ۱۴۰۵ (۲۵ سپتامبر) به نقل از مقامات آمریکایی گزارش داد که دونالد ترامپ طرح هفتروزه ایران را رد کرده است. بر اساس این گزارش، ترامپ به دستیارانش گفته که انتظار دارد بمباران ایران پس از انتخابات میاندورهای نوامبر از سر گرفته شود. او همچنین نسبت به اینکه تهران خواستههایش را برآورده کند، بدبین بود.
ترامپ در شبکه اجتماعی خود «تروث سوشال» تصویری از نقشهای منتشر کرد که در آن تنگه هرمز دایرهکشی شده و با عنوان «تنگه ترامپ» برچسبگذاری شده بود.
ترامپ در گفتوگو با خبرنگاران در ۴ مهر این وتو را تأیید کرد و مدعی شد: «آنها پیشنهادی دادند، اما من آن را رد کردم». او همچنین ادعا کرد که «کنترل کامل تنگه هرمز را در اختیار دارد» و شب گذشته ۲۹ کشتی از این گذرگاه عبور کردهاند.
چرا ترامپ این طرح را رد کرد؟
تحلیل دقیق این چهار روز، سه دلیل اصلی را برای وتوی ترامپ آشکار میسازد:
دلیل اول: محاسبات انتخاباتی. ترامپ نمیتوانست پیش از انتخابات میاندورهای نوامبر توافق کند. هرگونه توافقی که شامل آزادسازی ۱۲ میلیارد دلار دارایی ایران و لغو تحریمهای نفتی باشد، در فضای سیاسی آمریکا بهعنوان «عقبنشینی در برابر تهران» تفسیر میشد. ترجیح ترامپ آن بود که توافق را به بعد از انتخابات موکول کند تا آن را بهعنوان دستاورد خود عرضه کند.
دلیل دوم: فشار نتانیاهو. بنیامین نتانیاهو که خود در نیویورک حضور داشت، فشار مضاعفی بر کاخ سفید وارد کرد تا هرگونه توافق با ایران را پیش از انتخابات مسدود کند.
دلیل سوم: حفظ اهرم فشار. ترامپ با رد این طرح، اهرم فشار خود را حفظ کرد—هرچند در عمل، نه توانایی پذیرش صلح را داشت و نه توانایی ادامه جنگ را. گزارشها نشان میدهد که او نمیخواهد بمباران را از سر بگیرد، چراکه ذخایر مهمات آمریکا بهشدت کاهش یافته و زمینههای سیاسی برای یک جنگ طولانیتر وجود ندارد.
معنای وتو برای ایران
وتوی ترامپ، اگرچه در ظاهر یک «شکست دیپلماتیک» به نظر میرسد، اما در عمل ماهیت راهبرد آمریکا را برای افکار عمومی جهانی آشکار کرد:
-
ایران ثابت کرد که خواهان صلح است—طرح هفتروزه، پیشنهادی شفاف و عملی بود که در صورت پذیرش، میتوانست به جنگ پایان دهد.
-
آمریکا ثابت کرد که خواهان تسلیم است، نه صلح—رد این طرح بدون ارائه پیشنهاد جایگزین، نشان داد که واشنگتن به دنبال «توافق عزتمندانه» نیست.
-
افکار عمومی منطقه، بار دیگر ماهیت زورگویانه واشنگتن را دیدند—از خیزش مردمی در بغداد علیه محاصره هوایی تا حمایت چین از موضع ایران، همگی نشان داد که جبهه مخالفان یکجانبهگرایی آمریکا در حال گسترش است.
