در اندیشه شیعی، امامت صرفاً یک منصب اجتماعی یا مدیریتی نیست، بلکه جایگاهی الهی، معرفتی و هدایتی دارد که مشروعیت آن از اراده الهی سرچشمه میگیرد، نه از قراردادهای عرفی. با این حال، تحقق تاریخی این مقام همواره در بستر فهم عمومی جامعه تفسیر میشود؛ فهمی که اغلب متأثر از تجربه زیسته، عرف اجتماعی و انتظارات رایج از رهبری است. امامت امام جواد(ع) در سنین کودکی، دقیقاً در چنین نقطهای، شکاف میان «منطق الهی امامت» و «ذهنیت عرفی جامعه» را آشکار کرد و زمینهساز یکی از جدیترین چالشهای معرفتی در تاریخ تشیع شد.
این چالش، صرفاً محدود به مخالفان اهلبیت(ع) نبود. بخشی از تردیدها در درون جامعه شیعی و ناشی از عادت ذهنی به رهبری سالخورده شکل گرفت؛ وضعیتی که در منابع تاریخی از آن با عنوان «تحیّر» یاد شده است. در سطح بیرونی نیز جریانهای عقلگرای غیرشیعی، با تکیه بر تجربه بشری، سن کم را نشانه فقدان بلوغ فکری و ناتوانی در رهبری دینی معرفی میکردند. در این میان، دستگاه عباسی تلاش کرد از این وضعیت بهرهبرداری سیاسی کند و با برجستهسازی سن امام، مرجعیت علمی و اقتدار اجتماعی ایشان را تضعیف نماید.
اما پاسخ به این بحران، نه احساسی بود و نه صرفاً نقلی. تشیع در این مقطع تاریخی، ناگزیر وارد مرحلهای نو از تبیین عقلانی امامت شد؛ مرحلهای که امام جواد(ع) خود در کانون آن قرار داشت. مهمترین شبهه عقلانی آن دوران بر یک پیشفرض ساده اما رایج استوار بود: «کودک فاقد رشد عقلی کامل است، پس شایستگی رهبری ندارد.» امام جواد(ع) با عملکرد علمی خود، این پیشفرض را از اساس به چالش کشید.
نخستین گام، تفکیک میان «سن زیستی» و «کمال عقلی» بود. امام نشان دادند که عقل و علم، اموری کمّی و وابسته به سن نیستند، بلکه میتوانند بهعنوان موهبتی الهی، فراتر از مسیرهای معمول رشد یابند. این استدلال، پیشتر در منطق قرآنی نبوت حضرت عیسی(ع) نیز سابقه داشت و اکنون در مقام امامت، عینیت مییافت. بدین ترتیب، معیارهای تشخیص امام از سن و تجربه ظاهری، به نصّ، علم الهی و عصمت منتقل شد.
اوج این عقلانیت، در مناظرات رسمی و علنی امام جواد(ع) با عالمان درباری آشکار شد؛ مناظراتی که مهمترین آنها، گفتوگوی علمی با یحیی بن اکثم، قاضیالقضات عباسی بود. در این مناظره، امام با طرح فروض متعدد فقهی درباره مسئلهای واحد، نشان دادند که پاسخ دینی، امری سطحی یا تکبعدی نیست، بلکه نیازمند احاطه علمی، دقت روشی و قدرت استنباط است. این مواجهه، معیار برتری علمی را در ذهن جامعه دگرگون کرد؛ نه سن، نه منصب حکومتی و نه لباس قضاوت، بلکه توان استدلال و عمق فهم، ملاک مرجعیت شد.
اهمیت این مناظرات، تنها در شکست علمی طرف مقابل خلاصه نمیشود. امام جواد(ع) در این مواجهات، نوعی عقلانیت اقناعی و اخلاقمحور را عرضه کردند. ایشان بهجای جدل لفظی، ریشه پرسشها را بازتعریف میکردند و نشان میدادند که بسیاری از شبهات، بر پیشفرضهای نادرست بنا شدهاند. پرهیز از تحقیر، طعن و غلبهجویی، باعث شد استدلالها نهتنها قوی، بلکه اثرگذار و ماندگار باشند.
در سطح عملی نیز، کارآمدی رهبری امام جواد(ع) بهوضوح قابل مشاهده بود. اداره شبکه وکالت، پاسخگویی مستمر به مسائل فقهی، مدیریت ارتباطات شیعیان در مناطق مختلف و حفظ انسجام اجتماعی، همگی نشان داد که شبهه «ناتوانی ناشی از سن کم» نه در نظر و نه در عمل، مبنای معتبری ندارد. بدینسان، امام جواد(ع) با پیوند علم الهی و عقل تجربی، امامت را بهعنوان یک واقعیت عینی و قابل دفاع تثبیت کردند.
پیامد معرفتی این دوره، بسیار فراتر از یک مقطع تاریخی است. پاسخهای امام جواد(ع)، عقل را از جایگاه ابزار ثانویه، به رکن اساسی دفاع از امامت ارتقا داد. در این چارچوب، عقل نه رقیب نقل، بلکه فهمکننده و تبیینکننده آن معرفی شد. همین رویکرد، تشیع را از اتهام تعبد کورکورانه دور ساخت و آن را بهعنوان مکتبی استدلالمحور و گفتوگومدار تثبیت کرد؛ مسیری که در سیره امام هادی(ع) و امام عسکری(ع) نیز ادامه یافت.
در نهایت، امامت زودهنگام امام جواد(ع) پیامی روشن برای نسبت میان عقل، تجربه و هدایت الهی دارد: تجربه بشری، هرچند مهم، اما معیار نهایی هدایت نیست؛ عقل میتواند مستقل از سن به کمال برسد؛ و هنگامی که عقل انسانی با علم الهی پیوند میخورد، به بالاترین سطح کارآمدی میرسد. در این منظومه، نه تعارضی میان عقل و وحی وجود دارد و نه میان تجربه و هدایت، بلکه هرکدام در جایگاه درست خود، معنا مییابند؛ درسی ماندگار که ریشه در سیره علمی و عملی امام جوادالائمه(ع) دارد.
