بررسی مستند منابع شیعه درباره تأسیس مسجد جمکران و جایگاه آن در تاریخ قم
بررسی مستند منابع شیعه درباره تأسیس مسجد جمکران و جایگاه آن در تاریخ قم
مسجد جمکران، در شش کیلومتری شهر قم، نه تنها یک مکان عبادی که بخشی از حافظه تاریخی شیعه است. روایت‌های تأسیس آن، از شیخ صدوق تا محدث نوری، در منابع معتبر ثبت شده و جایگاه این مسجد را در فرهنگ انتظار تثبیت کرده‌اند.

روایت شیخ صدوق در مونس الحزین

مونس الحزین، اثر شیخ صدوق (متوفای ۳۸۱ هجری)، نخستین منبعی است که داستان تأسیس مسجد جمکران را نقل می‌کند. در این کتاب، ماجرای رؤیای حسن بن مثله جمکرانی در شب هفدهم رمضان سال ۳۹۳ هجری قمری آمده است؛ او مأمور شد در زمین مقدس جمکران مسجدی بنا کند. کیفیت نماز تحیت مسجد و نماز امام زمان نیز در همین روایت ذکر شده است.

گزارش تاریخ قم

تاریخ قم، نوشته حسن بن محمد قمی، معاصر شیخ صدوق، روایت او را بازنویسی کرده است. در این کتاب، جزئیات دیدار حسن بن مثله با امام زمان (عج) و همراهی بزرگان در انتقال او به محل مسجد آمده است. این گزارش، یکی از مستندترین منابع تاریخی درباره مسجد جمکران محسوب می‌شود.

بازنویسی و تحلیل علمای شیعه

نجم الثاقب، اثر میرزا حسین نوری (محدث نوری، متوفای ۱۳۲۰ هجری)، روایت شیخ صدوق را بازنویسی و تحلیل کرده است. محدث نوری سال وقوع این رخداد را ۳۷۳ یا ۳۹۳ هجری قمری دانسته و آن را به دستور مستقیم امام زمان (عج) نسبت داده است. او همچنین اعمال عبادی خاص مسجد، مانند دو رکعت نماز تحیت و دو رکعت نماز امام زمان، را به امام عصر نسبت داده و شیخ عباس قمی در مفاتیح‌الجنان آن‌ها را نقل کرده است.

نگاه انتقادی و تردیدها

برخی محققان به نبود اشاره در دیگر آثار شیخ صدوق و کتب رجالی شیعه استناد کرده و در انتساب مسجد به امام زمان (عج) تردید کرده‌اند. با این حال، حضور گسترده مردم و تأیید بسیاری از علما، جایگاه مسجد را در حافظه جمعی شیعه تثبیت کرده است.