روایتی مستند از تاریخچه، جایگاه و تحولات یکی از مهم‌ترین مساجد منسوب به امام زمان (عج)
پیشینه تاریخی مسجد جمکران
بر اساس نقل‌های معتبر، در سال ۳۷۳ یا ۳۹۳ هجری قمری، فردی به نام حسن بن مثله جمکرانی در رؤیایی با امام زمان (عج) دیدار کرد و مأمور شد در زمین مقدسی در روستای جمکران مسجدی بنا کند. این روایت را محدث نوری در کتاب نجم الثاقب و پیش‌تر شیخ صدوق در مونس الحزین نقل کرده‌اند. از همان زمان، مسجد جمکران به عنوان مکانی منسوب به امام عصر شناخته شد و جایگاه ویژه‌ای در میان شیعیان یافت.
موقعیت جغرافیایی و معماری
مسجد جمکران در فاصله شش کیلومتری شهر قم واقع شده است. معماری آن در طول تاریخ بارها دستخوش تغییر و توسعه شده؛ قدیمی‌ترین کتیبه موجود به تعمیر بنا در سال ۱۱۶۷ قمری اشاره دارد. پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران، توسعه گسترده‌ای در این مجموعه صورت گرفت و امروز شامل صحن اصلی، شبستان‌ها، مسجد مقام، چاه عریضه و ساختمان‌های اداری است.
جایگاه عبادی و آیینی
این مسجد به‌ویژه در شب‌های چهارشنبه، میزبان هزاران زائر از ایران و دیگر کشورهای اسلامی است. اعمال عبادی خاصی برای آن ذکر شده است؛ از جمله دو رکعت نماز تحیت مسجد و دو رکعت نماز امام زمان که در مفاتیح‌الجنان شیخ عباس قمی نیز آمده است. همچنین مراسم دعای ندبه، دعای توسل و جشن نیمه‌شعبان از مهم‌ترین آیین‌های برگزارشده در این مکان مقدس هستند.
نگاه تاریخی و انتقادی
هرچند انتساب مستقیم مسجد جمکران به امام زمان (عج) مورد پذیرش بسیاری از علما و محدثان شیعه قرار گرفته، برخی پژوهشگران در صحت این روایت تردید کرده‌اند و به نبود اشاره در برخی منابع رجالی استناد کرده‌اند. با این حال، حضور گسترده مردم و توجه ویژه علما به این مسجد، آن را به یکی از مهم‌ترین نمادهای انتظار و مهدویت در جهان تشیع بدل کرده است.